De Hortus Botanicus Amsterdam is een botanische tuin in de Plantagebuurt. De tuin begon als medicinale kruidentuin en heeft nu buitenbeplanting en kassen om te ontdekken. Deze gids introduceert de geschiedenis, gebouwen en plantencollecties.
In deze gids
Het ontstaan van de medicinale tuin
De Hortus Botanicus Amsterdam werd in 1638 opgericht. Amsterdam kampte toen met gezondheidsproblemen, waaronder pestuitbraken. Het stadsbestuur stichtte de tuin als Hortus Medicus, zodat artsen en apothekers betrouwbare geneeskrachtige planten konden gebruiken. Daarmee kwam er een centrale instelling voor de teelt en bestudering van medicinale kruiden, in plaats van uitsluitend particuliere tuinen.
De tuin lag eerst in de Jordaan en verhuisde in 1682 naar de huidige plek in de Plantage. Op het grotere terrein kon de collectie worden uitgebreid met planten van buiten Europa. Vroege bestuurders, onder wie Jan Commelin, beschreven de collectie in geïllustreerde catalogi. Die publicaties zijn nog steeds belangrijke bronnen voor botanische historici en droegen bij aan de positie van Amsterdam als centrum van botanisch onderzoek.
De inrichting veranderde in bijna vier eeuwen regelmatig, maar bevat nog elementen uit de zeventiende eeuw. In de systematische tuin worden planten gegroepeerd op basis van hun verwantschap. Botanisch onderwijs bleef tot in de late negentiende eeuw verplicht voor medische studenten. Dat weerspiegelt de vroegere functie van de tuin als onderwijsvoorziening van de Universiteit van Amsterdam.
Tip: de Hortus Botanicus is een rijksmonumentaal complex met nummer 451950, waaronder de tuinaanleg en verschillende historische gebouwen vallen.
Wereldwijde invloed: koffie en kaneel
De Hortus Botanicus Amsterdam speelde een belangrijke rol in de wereldwijde landbouw en handel. In de zeventiende en achttiende eeuw bracht de VOC zaden en planten uit overzeese gebieden naar Amsterdam. In de tuin werden soorten opgekweekt voordat ze verder werden verspreid. Een bekend voorbeeld is Coffea arabica. Begin achttiende eeuw werd een koffieplant uit de Hortus aan de Franse koning Lodewijk XIV geschonken. Nakomelingen van die plant kwamen later terecht op koffieplantages in Midden- en Zuid-Amerika.
Ook bij de verspreiding van de oliepalm (Elaeis guineensis) had de tuin een rol. Zaden uit de Hortus werden naar Java gestuurd en droegen bij aan het ontstaan van de palmolie-industrie in Zuidoost-Azië. Door zulke botanische uitwisselingen verschoof het belang van de tuin van uitsluitend geneeskrachtige planten naar een bredere functie binnen de Nederlandse koloniale economie.
Onderzoekers in de Hortus bestudeerden ook de teelt van kaneel en nootmuskaat. Door deze planten onder gecontroleerde omstandigheden te laten groeien, kregen ze inzicht in de groeicyclus en de behoeften van kostbare specerijplanten. In de collectie zijn nog soorten te zien die met die vroege handelsroutes samenhangen en zo verwijzen naar de Nederlandse maritieme expansie.
Tip: de collectie van de Hortus bevat nog een nakomeling van de koffieplant uit 1706 die een belangrijke rol speelde in de wereldwijde verspreiding van koffie.
Bijpassende video: het Amsterdamse Bos
Architectonisch erfgoed: van Oranjerie tot Drieklimatenkas
De gebouwen van de Hortus Botanicus Amsterdam laten zien hoe de kastechniek zich door de eeuwen heen ontwikkelde. De Oranjerie dateert uit 1875 en was oorspronkelijk bedoeld om citrusbomen in de winter te beschermen. Later werd het gebouw als collegezaal en café gebruikt. Grote ramen en hoge plafonds zijn kenmerkend voor de neoklassieke architectuur en zorgden voor veel licht bij bescherming van vorstgevoelige planten.
De Drieklimatenkas, oorspronkelijk voltooid in 1993, laat de modernere kastechniek zien. De kas werd ontworpen met zones voor de subtropen, de woestijn en de tropen. Klimaatregeling bootst de natuurlijke leefomgeving van de planten na. Een verhoogd pad biedt zicht op grotere planten en boomkronen. Bekijk bij een bezoek de actuele inrichting en toegankelijkheid van de kas.
De Palmenkas uit 1912 verving een oudere houten kas die te laag werd voor de groeiende palmen. IJzer en glas maakten een hoog interieur mogelijk. Hier staat een van de oudste potplanten ter wereld: een naar schatting ruim driehonderd jaar oude Oost-Kaapse broodboom (Encephalartos altensteinii).
(het artikel gaat verder na de banner)
Wist je dit over Amsterdam?
HET VONDELPARK
Het Vondelpark is het bekendste park van Amsterdam en een geliefde plek voor bewoners en bezoekers om te ontspannen, wandelen of fietsen. Het park opende in 1865 en werd al snel een populaire plek om de drukke straten van de groeiende stad te ontvluchten.
Het park heette aanvankelijk het Nieuwe Park. Nadat in 1867 een standbeeld van Joost van den Vondel was geplaatst, raakte de naam Vondelpark ingeburgerd. Tegenwoordig ontvangt het park jaarlijks miljoenen bezoekers en staat het bekend om zijn open grasvelden, vijvers en levendige sfeer.
Bijzondere plantencollecties en zeldzame soorten
De levende collectie van de Hortus Botanicus Amsterdam bestaat uit verschillende groepen, met veel aandacht voor zeldzame en bedreigde soorten. De broodboomcollectie is belangrijk in Europa. Broodbomen worden vaak “levende fossielen” genoemd omdat hun plantengroep al meer dan tweehonderd miljoen jaar bestaat. De oude Encephalartos altensteinii is een centraal onderdeel van de collectie en laat zien hoe lang de tuin aan plantenbehoud werkt.
Een bekende zomerplant is de reuzenwaterlelie Victoria amazonica. De grote drijvende bladeren kunnen tot drie meter in doorsnee worden. De bloei is kort en duurt slechts twee nachten: de bloem verandert van wit naar roze voordat hij onder water verdwijnt.
De tuin heeft ook een uitgebreide verzameling Zuid-Afrikaanse planten, verbonden met de historische VOC-aanwezigheid bij Kaap de Goede Hoop. Daaronder vallen Protea-soorten en vetplanten die aan droge omstandigheden zijn aangepast. Buiten staat een monumentale Ginkgo biloba. Deze soort behoort tot een oude plantenlijn die al bestond vóór de ontwikkeling van moderne bloemplanten.
Tip: de Oost-Kaapse broodboom (Encephalartos altensteinii) in de Palmenkas behoort sinds 1850 tot de collectie en is naar schatting ruim driehonderd jaar oud.
De Hortus en hedendaags natuurbehoud
De Hortus Botanicus Amsterdam is tegenwoordig naast een historische tuin ook een instelling voor biodiversiteitsbehoud. Hij is aangesloten bij Botanic Gardens Conservation International (BGCI) en doet mee aan internationale zaaduitwisseling. Botanische tuinen delen zo zaden van zeldzame en bedreigde soorten om genetische diversiteit te behouden wanneer wilde populaties onder druk staan door verlies van leefgebied of klimaatverandering.
De tuin biedt ook ruimte aan stadsnatuur en onderzoek naar stedelijke ecologie. De dichte beplanting midden in Amsterdam ondersteunt wilde bijen en vlinders. In de Vlinderkas leven tropische vlinders en leren bezoekers over de wisselwerking tussen insecten en planten.
De educatieve programma’s van de Hortus richten zich op verschillende leeftijden en behandelen duurzaamheid en het belang van planten in het dagelijks leven. Met workshops botanisch tekenen en rondleidingen over de geschiedenis van de geneeskunde zet de tuin zijn eeuwenoude onderwijstaak voort. Door verbanden te laten zien tussen planten, geschiedenis en milieu helpt de Hortus bewoners en internationale bezoekers de natuur beter te begrijpen.
Hortus Botanicus Amsterdam: tuinen, kassen en geschiedenis
De Hortus Botanicus Amsterdam is een botanische tuin in de Plantagebuurt. De tuin begon als medicinale kruidentuin en heeft nu buitenbeplanting en kassen om te ontdekken. Deze gids introduceert de geschiedenis, gebouwen en plantencollecties.
Een bezoek aan het monumentale complex
De Hortus Botanicus Amsterdam is het hele jaar te bezoeken en biedt in ieder seizoen iets anders. In het voorjaar en de zomer bloeien de buitenbeplanting, medicinale kruiden en systematische tuin volop. De kassen maken een bezoek ook in de winter aantrekkelijk door hun gereguleerde binnenklimaat.
De tuin ligt aan de Plantage Middenlaan 2a en is goed bereikbaar met het openbaar vervoer. ARTIS en het Verzetsmuseum liggen in de buurt, zodat je een bezoek met andere culturele plekken kunt combineren. Een onafhankelijke stichting beheert de tuin en gebruikt entreegelden, donaties en de inzet van vrijwilligers om de kassen en plantencollectie te onderhouden.
Rondleidingen geven meer informatie over het zeventiende-eeuwse ontstaan en de negentiende-eeuwse uitbreidingen. Het monumentale Snijdershuis, de vroegere woning van de directeur, draagt bij aan de historische sfeer. Of je voor de planten, wetenschap of geschiedenis komt: de Hortus is een belangrijk onderdeel van het Amsterdamse erfgoed.
Maak een virtuele rondleiding met Google Street View!
Veelgestelde vragen (FAQ)
Hoe oud is de oudste plant in de Hortus Botanicus Amsterdam?
De oudste plant in de collectie is de Oost-Kaapse broodboom (Encephalartos altensteinii). Hij is naar schatting ruim driehonderd jaar oud en staat sinds 1850 in de tuin.
Is de Hortus Botanicus onderdeel van de Universiteit van Amsterdam?
De tuin was ooit het botanische laboratorium van de Universiteit van Amsterdam. Sinds 1987 wordt hij beheerd door een onafhankelijke stichting.
Wat was het oorspronkelijke doel van de tuin in 1638?
De tuin werd opgericht als Hortus Medicus, een geneeskrachtige kruidentuin waar artsen en apothekers planten konden bestuderen en gebruiken voor geneesmiddelen.
Waar ligt de Hortus Botanicus Amsterdam?
De Hortus ligt in de Plantagebuurt aan de Plantage Middenlaan 2a.
Kun je tropische planten zien in de Hortus?
Ja, in de kassen zie je uiteenlopende tropische en subtropische planten, waaronder palmen en varens. Ook de reuzenwaterlelie is een bekende plant in de collectie.
Bronnen
- Universiteit van Amsterdam. (2021). De geschiedenis van de Amsterdamse Hortus.
- Hortus Botanicus Amsterdam. (z.d.). Tuin en kassen.
- Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (z.d.). Monumentnummer: 451950 – Hortus Botanicus.
- Stadsarchief Amsterdam. (z.d.). De Hortus Botanicus.
- Botanic Gardens Conservation International. (2023). Botanische tuinen: Hortus Botanicus Amsterdam.
Geef een reactie